ملاک های تشخیصی اختلال نافرمانی – لجبازی ( ODD )
الگویی از رفتارهای منفی کارانه، خصمانه و خودسرانه که حداقل شش ماه دوام دارند که در این مدت حداقل چهار مورد ( یا بیشتر) از ویژگی های زیر وجود دارد:
- اغلب از کوره در می رود
- اغلب با بزرگترها جر و بحث می کند
- اغلب به طور جدی از خواسته های بزرگترها یا مقررات سرپیچی می کند یا از انجام آنها خودداری می کند.
- اغلب از روی عمد کاری می کند که دیگران را آزار دهد
- اغلب به خاطر اشتباهات و رفتارهای نادرست خود، دیگران را سرزنش می کند.
- اغلب زودرنج است و به آسانی از دست دیگران آزرده می شود .
- اغلب خشمگین و عصبانی است .
- اغلب کینه توز و انتقام جو است .
توجه: هر ملاک وقتی مطرح می شود که رفتار ابراز شده در مقایسه با افراد هم سن و با توجه به سطح رشدی، خیلی بیشتر از حد معمول باشد.
اگر ملاک های اختلال سلوک وجود داشته باشد، تشخیص اختلال نافرمانی – لجبازی مطرح نمی شود
ویژگی های اصلی ملاک های تشخیصی اختلال سلوک (CD)
الف. الگوی تکراری و با ثبات رفتار که طی آن حقوق اساسی دیگران یا هنجارهای اجتماعی و مقررات عمده ای که کودک در آن سن باید رعایت کند، زیر پا گذاشته می شوند، به طوری که با حداقل سه مورد از ملاک های زیر در دوازده ماه گذشته یا حداقل یک مورد از این ملاک ها در شش ماه گذشته مشخص می شود.
پرخاشگری نسبت به افراد و حیوانات
1) اغلب به دیگران زور می گوید، آنها را تهدید می کند یا می ترساند
2) اغلب آغازگر زد و خورد هاست
3) از یک سلاح استفاده می کند که می تواند به آسیب جسمی جدی دیگران منجر شود ( برای مثال، یک چماق، آجر ، بطری شکسته ، چاقو یا اسلحه)
4) با دیگران سنگدل بوده است
5) با حیوانات سنگدل بوده است
6) هنگام مواجهه با یک قربانی، دزدی کرده است ( برای مثال، کیف زنی، اخاذی، دستبرد مسلحانه )
7) به زور با کسی رابطه جنسی برقرار کرده است
تخریب اموال
8) از روی عمد ایجاد حریق کرده است با این قصد که آسیب جدی وارد کند
9) از روی عمد اموال دیگران را نابود کرده است به جز آتش افروزی
فریبکاری یا دزدی
10)به قصد دزدی به خانه ، ساختمان یا ماشین کسی وارد شده است
11) اغلب برای رسیدن به سود و فایده و اجتناب از انجام وظیفه، دروغ می گوید ( یعنی سر دیگران را کلاه می گذارد)
12) اشیا با ارزشی را بدون روبرو شدن با قربانی دزدیده است ( برای مثال دزدی از مغازه اما شکستن درب، داخل شدن؛ جعل اسناد )
نقض جدی مقررات
13 ) با وجود ممنوع نمودن والدین اغلب قبل از 13 سالگی، شب ها را خارج از منزل می گذراند
14) ضمن زندگی با والدین، یا جانشین آنها، حداقل دوبار، شبانه از خانه فرار کرده است ( یا یکبار بدون بازگشت به مدت طولانی)
15) اغلب قبل از 13 سالگی فرار از مدرسه را شروع کرده است
اختلال سلوک، کودکانی را توصیف می کند که الگوی تکراری و پایدار پرخاشگری شدید و اعمال ضد اجتماعی دارند که موجب ایجاد درد دردیگران شده یا حقوق دیگران را از طریق پرخاشگری فیزیکی و کلامی، دزدی یا اعمال تخریبی، زیرپا می گذارند.
کودکان مبتلا به CD اغلب مشکلات دیگری مانند بیش فعالی و نقص توجه (ADHD) ، مشکلات تحصیلی ، عزت نفس پایین و روابط ضعیف با همسالان دارند.
کودکان مبتلا به اختلال سلوک شیوه بین فردی بی رحمانه و بی احساسی ازخود نشان می دهند که ویژگی های زیر را دارد :
- بی توجهی به احساس های دیگران
- نداشتن احساس بد یا گناه بعد ازخلاف کردن
- بی اعتنایی به وضعیت تحصیلی یا شغلی
- بدقولی
- بروز ندادن هیجان یا احساس
- نداشتن دوستانی ثابت
- خودشیفتگی و لاف زدن افراطی در مورد توانایی های خود
- واداشتن دیگران برای انجام آنچه می خواهد
- سربه سر دیگران گذاشتن و آزار دادن آنها
- عصبانی شدن از انتقاد یا تنبیه
- تکانشگری عمل کردن بدون تفکر
- عدم برنامه ریزی در مورد کارهایش تا دقیقه آخر
- درگیر شدن در فعالیت های مخاطره آمیز
- سرزنش دیگران به خاطر اشتباهات خود
والدین کودکان مبتلا به CD آنها را غیرقابل کنترل می دانند و در برابر آنها احساس درماندگی می کنند.
کودکان مبتلا به CD که شروع اختلالشان در کودکی بوده است، به احتمال زیاد پسر هستند و نشانه های پرخاشگرانه بیشتری را از خود نشان می دهند، اعمال غیرقانونی شان به میزان بسیار بیشتری است و با گذشت زمان همچنان رفتارهای جامعه ستیزانه را از خود بروز می دهند.
کودکانی که در نوجوانی علائم CD را نشان می دهند، احتمال دختر یا پسر بودنشان برابر است و شدت علائم یا آسیب های روانی که در گروه مبتلایان همین اختلال با شروع در کودکی دیده می شود ، در آنها دیده نمی شود. و همچنین احتمال کمتری دارد که با افزایش سنشان مرتکب جرائم خشونت آمیز شوند یا رفتارهای جتمعه ستیزانه آنها دوام یابد.
به طور متوسط سن شروع اختلال نافرمانی – لجبازی ( ODD) شش سال و سن شروع اختلال سلوک (CD ) نُه سال است.
عوامل موثر بر رفتار جامعه ستیزانه و اختلال سلوک:
عوامل ژنتیکی و عصبی- زیستی کودک : مشکلاتی جنینی و تولد ، سرب، برانیختگی و واکنش ضعیف ، نقص های عملکردی و ساختاری در مغز، خلق و خوی دشوار، نقص توجه و بیش فعالی (ADHD)، نداشتن ترس از مواجهه با خطر، نقص های شناختی ، هوش کلامی پایین
عوامل خانوادگی: دلبستگی نا ایمن، اجتناب اجتماعی و کناره گیری، ارزش های جتمعه ستیزانه خانواده، رفتارهای جامعه ستیزانه یا خلاف قانون والدین، اختلاف والدین با یکدیگر، افسردگی والدین، مصرف مواد والدین، تک والدی، طبقه پایین اجتماعی و اقتصادی، خانواده بزرگ ، تحصیلات کم والدین، تربیت نادرست ، نظارت و کنترل ضعیف و غفلت والدین، قوانین ناپایدار، قوانین خشن و بدرفتاری، رابطه متضاد والد- کودک، ارتباط و حل مسئله ضعیف
عوامل اجتماعی: طرد از سوی همسالان، همراهی با خواهر و برادر منحرف، همراهی با همسالان منحرف، وضعیت نامطلوب و فقر محلی، محله های آشفته، تصاویر خشونت در رسانه ها، نگرش فرهنگی مشوق خشونت، عملکرد تحصلی ضعیف، نداشتن قید و بند نسبت به مدرسه، اشتیاق تحصیلی پایین، انگیزه های پایین موجود در مدرسه، مدیریت و عملکرد ضعیف مدرسه
درمان های مؤثر برای کودکان مبتلا به مشکلات سلوک :
- آموزش مدیریت والدین ( PMT) : تغییر رفتار کودک در منزل با استفاده از روش های کنترل وابستگی و تاکید بر بهبود ارتباط والد- کودک و ارتقای مهارت های فرزندپروری
- آموزش مهارت های حل مسئله (PSST) : فراهم کردن آموزش، تمرین و بازخورد برای آموختن راه های جدید برخورد با شرایط اجتماعی .
- درمان چند سیستمی ( MST): ترکیبی از روش های خانواده درمانی ، PMT ، PSST و مداخله های ویژه نظیر آموزش
